Skandynawska Tożsamość

Ceniony fiński socjolog Erik Allard wskazuje na pojęcia nordyckiej tożsamości (Nordiskhet) i socjologii tożsamości narodowej. Odnoszą się one między innymi do społeczno-kulturowych i duchowych podobieństw krajów skandynawskich. Wspólnota państw regionu to dziś niczym rara avis, bowiem poza wzajemną bliskością terytorialną i podobnym modelem społeczno-gospodarczym cementują ją, wyjątkowe we współczesnym świecie, związki etniczno-językowe i literacko-kulturowe oraz wspólne losy historyczne. Dla porównania, warto wskazać na słowiańską tożsamość kulturową, która dzisiaj wydaje się być pojęciem czysto abstrakcyjnym. Na przykład Polaków i Węgrów nie łączą ani wspólne losy historyczne (może poza ostatnim 50-leciem XX wieku), ani podobieństwo języka, ani szczególne związki kulturowe. Warto więc przytoczyć szereg przykładów wskazujących, że to co dziś świadczy o jedności Słowian jako o micie, w przypadku Skandynawów świadczy o ich jedności jako o fakcie.

1. Zwartość obszaru

Jest to pierwszy element umacniający tożsamość kulturową państw nordyckich. Kraje te nigdy nie uległy wyraźnemu rozbiciu i długotrwałym wpływom obcych kultur, które mogłyby zagrozić wspólnej tożsamości regionu. Ponadto bardzo często były związane uniami czy zwierzchnictwem jednego państwa regionu nad innym. Można tu wskazać na Unię Kalmarską Danii, Szwecji i Norwegii (z Islandią jako częścią Norwegii i Wyspami Owczymi jako częścią Danii),unię szwedzko-norweską, panowanie Norwegii nad Islandią i Danii nad Norwegią i Islandią.

2. Języki skandynawskie

Mowa poszczególnych nordyckich narodów wykazuje znaczne podobieństwo zarówno w zakresie struktur gramatycznych jak i słowotwórstwa. Języki skandynawskie wywodzą się ze staro-nordyckiego używanego za czasów Wikingów. Wyjątkiem są Islandzki i Fiński. Pierwszy, ze względu na odrębność terytorialną Islandii, zachował wiele charakterystycznych słów wynikających z izolacjonizmu słowotwórczego. Drugi należy do innej rodziny języków ugrofińskich i bliżej mu do Węgierskiego czy Estońskiego. Przykładem podobieństw w zakresie słowotwórstwa może być czasownik iść, który po norwesku to a gå, po duńsku at gå, a po szwedzku att gå. Ponadto języki skandynawskie mają bardzo podobną strukturę gramatyczną i cechują się charakterystycznym akcentem intonacyjnym, polegającym na zmianie wysokości tonu w obrębie każdego słowa. Istotna jest też odmienność w zakresie rodzaju gramatycznego. W Norweskim, Duńskim i Szwedzkim nie ma rozróżnienia na rodzaj męski i żeński. Występuje jeden rodzaj utrum i poza tym rodzaj nijaki – neutrum. Chciałbym też zaznaczyć znamienną cechę języków skandynawskich. Otóż w państwach nordyckich inaczej określa się np. rzekę czy górę położoną na terenie Skandynawii, niż rzekę czy górę znajdującą się poza Skandynawią (a nie poza poszczególnym krajem regionu !).

3. Niska gęstość zaludnienia i trudne warunki klimatyczne

Wszystkie kraje nordyckie z wyjątkiem Danii charakteryzują się niską gęstością zaludnienia. Wynosi ona dla całego regionu zaledwie 35,4 osób/km², co stanowi około 55% średniej europejskiej (licząc bez europejskiej części Rosji). Na Islandii wskaźnik ten to zaledwie 2,73 osób/km². W przypadku Norwegii, Finlandii i Szwecji waha się on od 14 do 20 osób/km², wynosząc odpowiednio 14,02 osób/km², 15,40 osób/km² i 19,73 osób/km². Tylko Dania ma wysoką, zbliżoną do Polski gęstość zaludnienia, wynoszącą 124,95 osób/km²11. Jednocześnie kraje nordyckie charakteryzują się nierównomiernym rozmieszczeniem ludności. Na Półwyspie Skandynawskim krańcowe gęstości zaludnienia wahają się od 2 osób/km² w północnych rejonach (np. norweskie fylker), aż do ponad tysiąca osób/km² w rejonach zurbanizowanych na południu.

W Danii gęstość zaludnienia maleje ze wschodu na zachód, w miarę oddalania się od stolicy. Nierównomiernie zamieszkała jest również Islandia. Południowo-zachodnią część kraju zamieszkuje większość ludności, w tym w sam Reykjavík około 60%. W pozostałych częściach wyspy często brak jest w ogóle jakichkolwiek mieszkańców. Niska gęstość zaludnienia od zawsze była cechą charakterystyczną Skandynawii i wpływała na kształtowanie się kultury regionu. Duże odległości i niewielka liczba ludności były przeszkodą w przepływie informacji i idei. Skutkowało to bardzo powolnym i późnym przyjmowaniem chrześcijaństwa oraz długim trwaniem przedfeudalnego ustroju społeczeństwa. Słabo zaludnione terytoria po prostu nie wymagały bardziej skomplikowanej organizacji społeczeństwa. Trudne warunki klimatyczne przyczyniły się też do rozwoju kultury regionu państw nordyckich. Warto wskazać na Lapończyków, którzy swoje stroje będące elementem skandynawskiej kultury ludowej, przystosowali do niesprzyjającego klimatu. Ponadto bardzo wiele dzieł literatury regionu traktuje o wyzwaniach stawianych człowiekowi przez przyrodę.

4. Duża rola literatury w kształtowaniu kultury

W państwach skandynawskich literatura miała większy wpływ na kształtowanie kultury niż w pozostałej części Europy. Literatura jako primus inter pares była najważniejszą i najbardziej szanowaną dziedziną sztuki. Potwierdza to przykład Islandii, która mimo bardzo niewielkiej liczby ludności wpisała się na stałe do kanonu światowej literatury. Edda Starsza jest dziś znana oraz ceniona na całym świecie i stanowi największy utwór poetycki Islandii. Jest on bogatym źródłem wiedzy o wczesnośredniowiecznej religii Skandynawów. Edda Starsza była swoistym podręcznikiem dla skaldów, który miał być wzorem przy tworzeniu literatury14. Bardzo istotną rolę w rozwoju literatury i kultury odegrały inne skandynawskie sagi, czyli tłumacząc z języków nordyckich - opowiadania. Na kulturę oddziaływały też inne formy literatury, bądź ściśle związane z nią dzieła sztuki. Były to runa (wyryte na kamieniach zapiski i znaki), legendy i przepowiednie. Z czasem wpływ literatury na kulturę stawał się coraz silniejszy i pozwolił na wykształcenie się dwóch płaszczyzn oddziaływań - diplomas, czyli indywidualnych utworów, czy listów oraz codices czyli książek będących tematycznym, kompleksowym zbiorem utworów literackich. Świadczy to o powadze, z jaką Skandynawowie (tu głównie Szwedzi) traktowali literaturę, starając się systematyzować jej treści, by mogła wyraźniej oddziaływać na kulturę. Co więcej, w Szwecji kwestię dziedzictwa kulturowego - w tym w ogromnym stopniu literatury, reguluje ustawa z 1988 roku, w której zapisano: Celem ochrony środowiska kultury jest zabezpieczać i ożywiać kulturowe dziedzictwo. Podobnych zapisów w szwedzkiej ustawie jest znacznie więcej. Szczegółowo odnoszą się one też do samej literatury. W innych krajach regionu też obowiązuje ustawodawstwo akcentujące rolę literatury.

5. Luteranizm

Jest on niewątpliwie jednym z najbardziej wyróżniających się elementów nordyckiej tożsamości kulturowej. Tylko w Skandynawii przetrwał jako religia państwowa w formie z czasów reformacji. Luteranizm wpływał na kształtowanie kultury poprzez swoje dogmaty. Istotnym było dążenie do prostoty poprzez walkę z wyrafinowaniem i zbytkiem. Przestrzeganie surowych zasad miało formować kanon norm i wartości respektowanych w życiu codziennym. Owe normy znacząco oddziaływały na sztukę, kulturę a także na społeczną świadomość i narodową tożsamość. Potwierdzeniem wpływu luteranizmu może być choćby dzisiejsza sztuka użytkowa i wystrój wnętrz. Skandynawowie urządzają swoje mieszkania zwracając uwagę na prostotę i funkcjonalność. Luteranizm znacząco zaznaczył się też w procesie kształtowania języków skandynawskich. Wyznanie to dotarło z Niemiec i przyczyniając się do klęski katolicyzmu, poddawało język silnym wpływom niemieckiego. Germańskie akcenty są zresztą widoczne także w innych dziedzinach skandynawskiej kultury.